Houten Castellum; wie goed kijkt ziet meer

12 september 2015|Posted in: Commerciële teksten, Reportage

Wie met de trein aankomt op station Houten Castellum, waant zich in een typische nieuwbouwwijk. Met aan de ene kant van het spoor een plein met winkels en de andere kant huizen en wat groen. Wie met Steven van Schijndel van tlu landschapsarchitecten door hetzelfde gebied loopt, ontdekt echter een hele andere wereld. Zoals een kunsthistoricus de verborgen betekenis van een Van Gogh onthult, zo legt Steven de vaak onopgemerkte details van zijn ontwerp bloot.

Houten CastellumHet is een druilerige ochtend als ik architect Steven van Schijndel ontmoet op het plein naast het station van Houten Castellum. Het regenachtige weer staat in schril contrast met de sfeer die de wijk moet uitademen, namelijk die van een Mediterrane stad. De keuze voor uitgerekend die uitstraling voor de nieuwe wijk in Houten komt niet volledig uit de lucht vallen. Bij opgravingen werden gebruiksvoorwerpen uit de Romeinse tijd gevonden zoals fuiken en een kano. Dus werd het hart van de nieuwe wijk vormgegeven als een fort uit de Romeinse tijd – een castellum – en zijn er in de bouw hier en daar wat verwijzingen naar het Middellandse zeegebied terug te vinden. Zo wijst Steven aan dat de daken van de huizen binnen het fort een stuk minder hellen dan je van de normale Hollandse bouwstijl zou verwachten en zijn ook de dakpannen niet egaal rood, maar gemêleerd van kleur.

Oorspronkelijk was het idee om de wijk rondom het station tot een echt fort te maken, vertelt Steven als hij op de plattegrond aanwijst waar we staan. In de vorm van de buurt is ook zeker een fort te ontdekken. De redelijk vierkante wijk wordt tenslotte aan alle kanten omgeven door een groenstrook inclusief gracht. De enige manier om de wijk binnen te komen is via één van de zes bruggen. Geen ophaalbrug, vertelt Steven lachend. Maar de wijk zoals hij er vandaag de dag staat, wijkt wel af van het initiële idee voor de omgeving. Het plan was om het hart van Houten Castellum zes meter hoger te maken dan de aangrenzende buurten. Op die manier zou het echt een fort zijn om te zien, was de gedachte. Buurtbewoners zouden dan bijna symbolisch het hart van Houten Castellum moeten bestormen om boodschappen te doen of naar het station te gaan, door eerst een klim van een aantal meters te maken. Maar vanwege praktische bezwaren, werd dat plan van tafel geschoven. Nu is het castellum alleen nog terug te zien in de vorm op de plattegrond en wie goed kijkt ziet dat aan één kant van de wijk de muren van de huizen rechtop uit het water torenen alsof ze de muur van een fort vormen.

Houten CastellumSteven heeft als technisch ontwerper van onder andere details zoals het straatmeubilair in Castellum nadrukkelijk de Romeinse/Mediterrane stijlen als inspiratiebron gebruikt.. “Er zijn folders waarin pagina na pagina Mediterrane bankjes staan die we hier op het plein hadden kunnen neerzetten, maar kijk naar de woningen om je heen. Die zijn niet nadrukkelijk Mediterraan en de wijk moest wel één geheel worden, dus heb ik het gehouden bij kleine verwijzingen.” Zo hebben de straatnaambordjes niet alleen een niet-Hollands karakter door hun Italiaans klinkende namen zoals Piazza, maar zijn de namen ook in een sierlijke letter geschreven op een a-typisch bordje. Daarnaast vertelt Steven dat hij ook heeft gekozen voor een andere straatverlichting dan normaal. Geen staande lantaarnpalen, maar verlichting die tussen de gevels hangt of aan de gevel is bevestigd. Zoals je dat ook in Italië ziet.

Het is pas het begin van de subtiele verwijzingen die Steven in zijn ontwerp heeft verwerkt. Geheime boodschappen zou je het bijna kunnen noemen. Daarin zijn lijnen een terugkerend element. Zo heeft hij in het beton bij de woningen aan de Porta Basillica, een lijntje laten maken met een ander steensoort. Niet alleen omdat dat een mooi lijnenspel oplevert, maar de groeven geven ook precies aan waar de erfgrens loopt. Onder de stationsbrug geven vier vlakken van zes witte lijnen, de plaats van de vier spoorlijnen die Houten Castellum doorkruisen aan. De zes lijnen symboliseren op hun beurt de dragers van de spoorlijn. Een bovengemiddeld brede straat heeft Steven optisch verkleint met twee rood gekleurde lijnen, om te voorkomen dat de weg gezien zou worden als een snelweg. In een (visueel) smallere straat, rijden mensen minder hard. En op het plein bij de winkels loopt de lijn van de afwatering gelijk met de onderliggende parkeergarage. Steven heeft op die manier de afmeting van de garage ook boven de grond inzichtelijk gemaakt. “Dat is handig voor de medewerkers van beheer, omdat die dan precies weten waar er zware vrachtwagens kunnen staan en waar niet.”

Houten CastellumHet spel met lijnen stuurt ook gedrag van de gebruikers van een omgeving, vertelt Steven als hij door de winkelstraat van Houten Castellum loopt. Aan beide kanten van de winkelstraat loopt een afvoer voor hemelwater. Deze heeft hij op enige afstand van de gevels van de winkels geplaatst. Door de afvoer komen de winkels niet alleen niet onder water te staan als het hard regent, maar ontstaat er ook een scheiding tussen dat wat nog tot het gebied van de winkels gerekend kan worden en het voetgangersgebied. “Kijk”, zegt Steven als hij wijst naar de reclameborden en productrekken van winkels die buiten zijn gezet. “Bijna allemaal blijven ze binnen de lijnen”. De afvoer voor het hemelwater lijkt er daardoor inderdaad voor te zorgen dat alle reclame-uitingen redelijk dicht bij de gevel geplaatst zijn en niet in het wilde weg op de straat. Een enkel reclamebord staat half over de streep, maar echt noemenswaardig is het niet. Ook winkelend publiek plaatst hun fietsen binnen de lijntjes. Ondanks de aanwezigheid van fietsenrekken op het plein. “Mensen willen hun fiets toch zo dicht mogelijk bij de winkel parkeren”, concludeert Steven. Het zijn zaken waar je soms pas in de praktijk ontdekt, vertelt hij. Lang niet alles valt uit te kauwen achter de tekentafel.

Vindt hij het niet jammer dat de betekenis van kunstwerken door de kunsthistoricus soms in detail wordt uitgeplozen, maar niemand ooit zal nadenken over de betekenis van dat ene streepje in het beton dat de erfgrens markeert?, vraag ik Steven. “Nee”, antwoordt hij tot mijn verbazing. “Het maakt niet uit of mensen weten wat voor gedachte er achter mijn ontwerp zit. Als ze het willen weten dan vertel ik het graag. Het is bijvoorbeeld grappig om te zien dat uitvoerders enthousiast worden als ze weten wat het idee is achter dat wat ze maken. Maar uiteindelijk gaat het om dat er geleefd wordt.” Toch zoekt hij zelf in andere steden ook naar de verborgen logica van ontwerpers. Gewoon om te kijken of hij verwijzingen vindt zoals die van hem. “Maar het kan ook zijn dat ik soms te veel achter een ontwerp zoek, zoals dat in de bespreking van kunst misschien ook gebeurt”, zegt hij lachend. Een ontwerp draait uiteindelijk ook niet om die details, maar wel om een bepaalde sfeer die je wil overbrengen, vertelt hij. “We hebben met het team van tlu een solide basis neergezet waarin je een verwijzing naar het Mediterrane ziet, maar dat als je dat als je die details weghaalt dan is het ontwerp nog steeds goed. Het heeft een solide basis.”

Houten CastellumTerwijl we struinen door de straten, vertelt Steven dat hij het leuk vindt om te zien hoe zijn schetsen tot leven zijn gekomen. “Als ontwerper verdwijn je op een gegeven moment uit beeld”, vertelt hij. Maar Houten Castellum bezoekt hij zelf nog wel regelmatig. Daardoor kan hij regelmatig reflecteren op het ontwerp. Dan ziet hij dat de robuuste basis ruimte biedt voor verschillend – soms niet van te voren bedacht – gebruik. Zo lopen we langs één van de bankjes die geplaatst is bij de schommeljungle in een park net buiten het fort. De bankjes bieden even geen plaats aan ouders die toezicht houden, maar kinderen die het gebruiken als een extra speeltoestel. En ook voor volwassen is binnen het door Steven ontworpen park een nieuw element ontstaan; een sportroute aan de hand van zijn ontwerp. Dus de trap naar het bastion kan nu gebruikt worden om te kikkeren, het wandelpad om het grasveld als sprintbaan en aan de rekstokken kan men zich optrekken. Overal staan bordjes om de sportoefeningen uit te leggen.

Steven speelt in zijn ontwerpen altijd in op meervoudig gebruik. De banken op het centrale plein bieden bijvoorbeeld niet alleen laats om te zitten, maar zijn door hun bijzondere vormgeving tevens picknickbanken, podium en speeltoestel. “Ik neem ook graag mijn kinderen mee naar Houten. Ook zij ontdekken altijd weer iets nieuws.”

Dit artikel is verschenen in het tijdschrift ter gelegenheid van het 50-jarige jubileum van tlu landschapsarchitecten

Leave a Reply


You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>

*