Wat leverde WikiLeaks ons eigenlijk op?

29 maart 2011|Posted in: Villamedia Magazine

Trots maakten zowel RTL Nieuws, als NRC Handelsblad en de NOS op 14 januari bekend te beschikken over ruim drieduizend Amerikaanse ambtsberichten, de zogenaamde WikiLeaks-documenten. Twee maanden later maakt Villamedia de balans op; wat heeft WikiLeaks opgeleverd?

Door Jolan Douwes en Annelies Waterlander
U kunt dit artikel hier ook downloaden

Volle ordners zijn het resultaat van ons speurwerk naar het nieuws dat de RTL Nieuws, NRC Handelsblad en de NOS uit de WikiLeaks-documenten haalden. Toch stelde het aantal scoops teleur. Natuurlijk is het interessant om te weten dat de huidige Surinaamse president Bouterse in 2006 nog in de drugshandel zat. Of dat de Amerikanen zich zorgen maken om de ‘extreem-rechtse Wilders’.
Maar de drie redacties hebben zoveel menskracht in de research gestoken dat we meer vuurwerk hadden verwacht. Al is het ook wel weer een goed teken dat kennis van zaken zwaarder telt dan breaking news: we krijgen zo wel een kijkje in de keuken van de macht.
Bemoedigend is dat daar tijd en geld voor was. Er wordt vaak gewaarschuwd dat onderzoeksjournalistiek erbij inschiet, maar deze drie media hebben daar wel degelijk prioriteit aan gegeven.
De NOS en NRC hebben de meeste specialisten vrijgemaakt. Maar de Haagse redactie van RTL Nieuws had ook een week bijna geen tijd meer voor het dagelijkse werk, vertelde Pieter Klein. ‘We waren verbaasd dat niemand in Nieuwspoort vroeg: waar zijn jullie mee bezig?’
Natuurlijk was de scoringsdrift – vooral in het begin – groot. Dat is ook gezond als drie media¬organisaties dezelfde gelekte documenten hebben. Maar wij hebben de indruk dat de NOS zich het meest liet opjutten, hoewel Laroes het bestempelde als ‘scherp houden’. De publieke omroep heeft de verslaglegging op internet het best voor elkaar: daar staan de meeste artikelen, met de bijbehorende ambtsberichten (ruim tweehonderd), de anderen hebben – bewust – maar zo’n dertig cables gepubliceerd. Het dossier van RTL Nieuws oogt nogal rommelig.
De drie gunden elkaar primeurs; als de NOS ontdekte dat een topambtenaar een moord¬advies gaf over rebellenleider Kony, meldde NRC Handelsblad dat. Andersom nam de NOS een JSF-scoop van de concurrenten over. De term ‘WikiLeaks’ vonden we het minst vaak bij NRC en RTL – een beetje flauw, maar feitelijk juist, want de ambtsberichten kwamen via de Noorse krant Aftenposten. Om die reden heet de rubriek met WikiLeaks-nieuws in de krant pesterig ‘Diplomatenpost’.

Joost Oranje (NRC Handelsblad):
‘Politiek kwam er makkelijk mee weg’
‘Gluren in de bankgegevens’, was vorig weekend de kop van het economiekatern. Verslaggevers van NRC Handelsblad schreven drie pagina’s vol over een datacentrum in Zoeterwoude die financiële informatie doorsluisde naar de VS. De bron was – opnieuw – de Amerikaanse diplomatenpost.
‘Dit verhaal gaat expliciet over de contacten tussen de VS en Nederlandse ambtenaren van Justitie en Financiën over bankgegevens’, zegt plaatsvervangend hoofdredacteur Joost Oranje van NRC Handelsblad. ‘WikiLeaks was ons startpunt. Daarna gingen twee verslaggevers bellen met ministeries en specialisten in Europa. Het is een goed voorbeeld van de manier waarop wij met enorme berg informatie omgingen: aan de hand van zoektermen vonden we relevante verhalen over de Nederlands-Amerikaanse verhoudingen.’
Het ergert Oranje als collega’s van andere kranten roepen dat het resultaat tegenviel. Volgens hem leverde het onderzoekswerk wel degelijk belangrijke kopij op, met name over Afghanistan en de Navo. Onderwerpen als de moord op de Indonesische mensenrechtenactivist Munir en het griepvirus haalden niet altijd de krant. Maar nieuwe inzichten en contacten zijn ook waardevol. ‘Als je bij een borrel met ambtenaren net iets preciezer weet hoe iets is gegaan, vergroot dat je gezag.’
Achteraf is Oranje blij dat hij geen deal heeft gesloten met WikiLeaks. In een vroeg stadium waren er al besprekingen in Reykjavik en Ne derland. ‘Maar het duurde zo ont-zet-tend lang voor er duidelijkheid kwam.’
Sommige eisen wekten argwaan: WikiLeaks vroeg bijvoorbeeld de CV’s van alle redacteuren die bij het projecten betrokken waren. ‘We moesten ook een embargo agreement ondertekenen. Inhoudelijk was het de beste keus om met de Noorse krant Aftenposten in zee te gaan. Die vertrouwde ons en daar konden we onze expertise mee delen.’
Ruim drieduizend documenten over Nederland kregen RTL Nieuws en NRC. Plus achthonderd over Suriname. In een tweede ronde namen ze, met vier buitenlandse kranten, de Navo bij de kop. Zij konden toen putten uit alle 250.000 cables. ‘Steeds maakten we de afweging: hoe diep kunnen we gaan?’
De samenwerking met de commerciële omroep beviel goed. Ieder ging zijn eigen gang, maar groot nieuws brachten ze tegelijk. De krant was wel terughoudender met het publiceren van privacygevoelige informatie dan RTL Nieuws en de NOS. Oranje schat dat zijn redactie zo’n twintig keer in documenten heeft geschrapt: namen in drugszaken bijvoorbeeld. ‘Liever één keer teveel dan dat we iemand in de problemen brengen.’
De Amerikaanse druk op Nederland in de kwestie Afghanistan en de Haagse top¬ambtenaren die Amerikanen souffleerden; op de opinie¬pagina leverden ze heftige discussies op. Vooral de integriteit van ambtenaren was een gevoelig onderwerp. Hadden de onthullingen meer gevolgen moeten hebben? ‘We brachten ze niet om koppen te laten rollen. Maar de politiek is er wel makkelijk mee weggekomen.

Pieter Klein (RTL Nieuws):
‘Laat NOS zijn goddelijke gang gaan’
De ambtsberichten die RTL Nieuws en NRC Handelsblad via de Noorse krant Aftenposten kregen bezorgden Pieter Klein rode oortjes. ‘Ik vond het krankzinnig spannend om te lezen. Ik heb er van gesmuld’, zegt de adjunct-hoofdredacteur van RTL Nieuws. ‘Het was echt een topproject, maar we moeten niet doen alsof de wereld is veranderd na WikiLeaks. Er is gewoon informatie gelekt. Het enige verschil is dat de omvang bijna niet te bevatten is.’
‘Mijn inzet is altijd geweest om op de eerste rij te zitten als de WikiLeaks-documenten hier gepubliceerd zouden worden. Iedere journalist die maar een beetje nieuwsgierig is vraagt zich af wat er in de cables staat. Daarbij ben ik gefascineerd door het fenomeen WikiLeaks.’
‘Ik had het frustrerend gevonden als we de documenten niet hadden gekregen, daarom zijn we gaan praten met de Noorse krant Aftenposten. We wilden niet het risico lopen dat NOS de ambtsberichten kreeg en wij niet. In Oslo hebben we alle Nederlandse cables gekregen, en wat documenten die daar aan vast hingen. Later zijn we terug geweest met gerichte zoekvragen over bijvoorbeeld politici, maar ook over persoonlijke interesses zoals de dood van Stan Storimans (de cameraman van RTL Nieuws die omkwam bij een bombardement in de Georgische stad Gori red.) Daar kwam niets uit wat we nog niet wisten. We hadden opgeklopt kunnen doen en kunnen publiceren: ‘Stan Storimans figureert in de cables’, maar wat schiet je daarmee op?!’
RTL Nieuws publiceerde, in vergelijking met de andere twee media, beperkt over de cables.‘Ik wilde niet in een journalistieke ratrace terecht komen. Ik heb meteen al gezegd: “laat de NOS zijn goddelijke gang maar gaan, wij zien wel”. Wij hadden de wedstrijd al gewonnen, de eerste klap is tenslotte een daalder waard. Ik heb intern de druk er vanaf gehaald door niet te doen alsof we nog weken over de cables zouden publiceren.
‘Uruzgan vond ik het belangrijkste nieuws. De documenten tonen de verregaande invloed van de Amerikanen op de Nederlandse politiek. Ze laten zien hoe zeer de Nederlandse politiek op schoot zit bij de Amerikanen. Ik vind dat echt onthullend. De manier waarop het parlementaire debat erover verloopt vind ik drie keer niets. Er komt een leugenachtige brief van het kabinet en dat is het dan.’
‘Er waren best verhalen van de NOS die ik aardig vond. Dat waren dingen die ik persoonlijk interessant vond, maar ik vroeg me af of ik mijn kijkers daarmee moest vermoeien. Dat bericht over die topambtenaar die de VS had geadviseerd rebellenleider Joseph Kony te vermoorden was natuurlijk hartstikke leuk, als het waar is, maar het moet voor de kijker relevant zijn. Ik kreeg op een gegeven moment het gevoel dat NOS alles integraal publiceerde, daar heb ik moeite me. Er moet altijd een belangenafweging plaatsvinden.
Hans Laroes zegt dat hij transparant is, maar waarom mogen we de met Assange gemaakte afspraken niet zien? Integraal op de website publiceren, met een verantwoording van de hoofdredactie, zou ik zeggen.’

Hans Laroes (NOS):
‘RTL Nieuws joeg vooral op scoops’
WikiLeaks zorgt voor een evolutie in de journalistiek, vindt NOS-hoofdredacteur Hans Laroes: de uitgelekte ambtsberichten leveren geen breaking news op, maar wel geschiedschrijving mét bewijs. Hij vindt dat zijn redactie het meest systematisch te werk is gegaan. ‘RTL Nieuws joeg vooral op scoops.’
Ooit een beveiligde kliko gezien? De afvalbak staat in de WikiLeaks-warroom van de NOS. De deur van de redactiekamer zit ook al op slot. Hoofdredacteur Laroes komt er niet in met zijn pasje: de code blijkt te zijn verlopen. Een bewaker kan er wel in.
De ruimte met de afgeplakte ramen oogt rommelig. Voor de schoonmakers is de warroom verboden terrein. Aan de muur hangen veiligheidsregels, ondertekend door Julian Assange en Laroes. WikiLeaks was bang voor hackers en spionage.
Zo’n vijftien medewerkers zaten hier wekenlang te spitten. Maar sinds de revoluties in het Midden-Oosten hebben ze nauwelijks meer tijd voor de ruim drieduizend ambtsberichten over Nederland en zevenduizend berichten over Afghanistan.
‘We zitten ook te wachten op nieuwe documenten’, zegt Laroes. ‘WikiLeaks heeft gerichte vragen van ons gekregen, maar ze hebben daar wel wat anders aan hun hoofd. Het proces tegen Assange fietst er doorheen.’ Na enig aandringen blijkt dat de NOS onder meer heeft gevraagd om stukken over Nederlandse bedrijven en operaties onder codenamen. ‘En het Iran-dossier mag ook best via ons bekend worden.’
De concurrent had de primeur, ja. Uitgerekend op de dag dat de NOS de beveiligde code van WikiLeaks kreeg. Op 14 januari maakten RTL Nieuws en NRC Handelsblad bekend dat zij de cables via een Noorse route hadden bemachtigd. ‘We hebben ervan gebaald, maar het houdt ons scherp.’
Het NOS-team pakt het speurwerk cross¬medialer aan dan RTL, vindt Laroes. ‘Ik verbaas me erover hoe weinig zij er op de website mee doen.’ Op de NOS-site staat een inderdaad een veel langere lijst met goed gedocumenteerde onthullingen. Al zijn die niet wereldschokkend. ‘Andere journalisten kunnen zeggen: ‘Is this all there is?’, reageert Laroes. ‘Er is nog geen minister door afgetreden. Maar wij vertellen de verhalen die te vertellen zijn en leveren het bewijs mee. Dat is een nieuwe vorm van journalistiek. Geen revolutie, maar evolutie. Daarom ben ik ook blij dat we de documenten via WikiLeaks hebben en niet op de traditionele manier.’
De aantijging van NRC-hoofdredacteur Peter Vandermeersch dat de NOS beperkingen zijn opgelegd, maakt hem nog steeds kwaad. WikiLeaks heeft goede redenen om precies te willen weten wat er met de documenten gebeurt, zegt Laroes. Pikant voorbeeld is een buitenlandse krant die de naam van zijn uitgever wou schrappen. Maar eigen hachjes redden is verboden. De NOS heeft één keer een naam geschrapt van een Arabische Nederlander die ten onrechte werd beschuldigd van terrorisme.
Tijdens de onderhandelingen met WikiLeaks wist Laroes al dat hij zou stoppen als hoofdredacteur. ‘Maar ik had dat vertrek uitgesteld als er veel gedoe om was gekomen.’
Het bleek niet nodig: ‘Er kwam wat gepruttel van Arend Jan Boekestijn op Twitter. Maar ministeries hebben me nooit gebeld.’ De NOS kreeg wel een pluim van WikiLeaks: ‘Ze zijn onder de indruk van de snelheid waarmee we berichten brachten.’

 

Leave a Reply


You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>

*